در عصر حاضر، بحران محیط زیست یک مسئله جهانی است. تمایل انسانها برای تسلط بر محیط زیست و استفاده نادرست از آن در جهت منابع انسانی منجر شده است بشر با مشکلاتی روبهرو شود. آلودگی هوا و اثرات زیانبار آنچنان افزایشیافته است که همه آنها تهدیدی جدی علیه سلامت افراد، جامعه و محیط طبیعی دانسته میشود. با بروز مشکلات زیستمحیطی و رشد هرچه بیشتر آنها در طی سالیان اخیر در شهرهای بزرگ ، نهادها و مقامات مسئول، به فکر چاره اندیشی و مقابله با آنها افتادهاند. بسیاری از کارشناسان عقیده دارند، اصلاح آموزههای انسان و تغییر در نگرش، بینش و دانش انسانها نسبت به سرنوشت خود و محیط پیرامون، اصلاح روند بحران محیطزیست را در پی خواهد داشت. ازاینرو، آگاهسازی عمومی و آموزش جامعه درزمینهٔ محیطزیست، برای ادامه حیات بشر امری مهم تلقی میشود.
در این میان، کتابخانهها که سازمانی فرهنگی و اجتماعی محسوب میشوند، بیش از هر سازمان دیگری باید به مسائل زیستمحیطی توجه کنند. کتابخانهها میتوانند با ارائه اطلاعات و انجام خدمات مختلف، نقش بسزایی در اصلاح نگرش و رفتار زیستمحیطی جامعه داشته باشند.
نقش کتابخانهها در حفظ محیط زیست
کتابخانهها ازجمله سازمانهایی هستند که در سالهای اخیر دغدغه کمک به کاهش آسیب به محیط زیست را داشتهاند. “جنبش کتابخانههای سبز” در اواخر دهه ۱۹۹۰ درنتیجهی درگیریهای زیستمحیطی کتابخانهها شکل گرفت. نگرانی اصلی این جنبش کاهش اثرات زیستمحیطی کتابخانهها بر محیطزیست بوده است. به بیان سادهتر، در سالهای اخیر، وضعیت بحرانی محیط زیستی جهان سبب شده است تا بسیاری از مشاغل و رشتهها، با بررسی رابطه شغل خود با محیطزیست و تأثیری که میتوانند بر طبیعت بگذارند، قدمی را در جهت کمک به محیطزیست و سبز شدن شغل خود بردارند. درنتیجه این رویکرد اصطلاحاتی مانند اقتصاد سبز، مدیریت سبز، معماری سبز و... به وجود آمده است. از زمان ظهور جنبش کتابخانه سبز، تعهد کتابخانهها به توسعه پایدار و محیطزیست بیشتر شده است.
کتابخانه سبز
بر اساس تعریف لغتنامه آنلاین کتابخانه و علم اطلاعات کتابخانههای سبز، کتابخانههایی هستند که برای به حداقل رساندن تأثیر منفی بر محیطزیست طبیعی و به حداکثر رساندن کیفیت محیط داخلی بهوسیله انتخاب محل مناسب، استفاده از مصالح ساختمانی طبیعی و محصولات زیستتخریبپذیر، حفاظت از منابع و دفع زباله طراحیشدهاند. این کتابخانهها همچنین بر خدمات، فعالیتها، رویدادها، منابع پروژههای مرتبط با محیط زیست، و نشان دادن نقش اجتماعی و مسئولیت کتابخانهها بهعنوان رهبران محیطزیست پایدار متمرکز هستند. مهمترین این تدبیرها تعیین محل مناسب برای ساختمان، استفاده از مصالح طبیعی و فرآوردههای تجزیهپذیر در بنا- تهیه تجهیزات کمتر آسیبرسان- صرفهجویی در مصرف آب، انرژی و مواد (ازجمله کاغذ) و بازیافت پسماند است.
با توجه به تعریفی که از کتابخانه سبز مطرح شد لازم است بیان شود کتابخانه سبز ابعاد مختلفی مانند ساختمان سبز، مدیریت سبز، سیستمهای اطلاعاتی سبز، مدیریت منابع سبزو خدمات و برنامههای سبز را شامل میشود.
ساختمان سبز: ساختمان سبز بنایی است که با محیطزیست و حفظ انرژی سازگار بوده و از ایده گرفته تا طراحی، ساختوساز، بهرهبرداری، نگهداری، تعمیر و تخریب آن با محیطزیست سازگار بوده که ساخت آن نیازمند همکاری متقابل اعضای تیم طراحی (از معمار گرفته تا مهندس سازه و تأسیسات مکانیکی و الکتریکی) است. مهمترین خصوصیات چنین ساختمانی عبارتاند از:
1- استفاده بهینه از انرژی، آب و دیگر منابع؛
2- محافظت از سلامت محیطزیست و بهبود کارایی منابع؛
3- کاهش آلودگی و تخریب محیطزیست
با توجه به تعریف ابعاد مختلف ساختمان سبز، انگیزههای کشورهای مختلف در گرایش بهسوی پروژه و ساختمان سبز به شرح زیر است:
1- صرفهجویی در هزینه شامل 30 درصد کاهش در هزینهی انرژی و 25درصد صرفهجویی در کربن؛
2- 30 تا 50 درصد صرفهجویی در استفاده از آب؛
3- 50 تا 90 درصد کم شدن از ضایعات؛
4- افزایش تقاضای بازار برای ساختمانهای سبز؛
5- حق بیمهی کمتر؛
6- دوام بیشتر ساختمانهای سبز؛
7- پایین بودن هزینهی نهایی ساختمان باوجود بالا بودن هزینههای اولیه؛
8- استفاده از منابع انرژی تجدید پذیر که قابلیت بازگشت دوباره را به طبیعت دارا هستند.
مدیریت سبز: مدیریت سبز به مفهوم مدیریتی برای همگرایی بیشتر مسئولیتهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی است. امروزه رویکرد سبز در جهان در حال گسترش است که با توسعه پایدار متناظر است. امروزه با توجه به آلودگیهای هوا، تغییرات اقلیم، جنگلزدایی و غیره، مدیریت سبز به کمک مشکلات آمده و تلاش میکند با ایجاد معیارها و مقرراتی به سبز شدن کارخانهها، ارگانها، و غیره کمک کند.مدیریت سبز را میتوان در سه بخش ساختمان سبز، انرژی سبز و پسماند سبز تعریف کرد.
مدیریت منابع سبز : مدیریت منابع انسانی سبز، به فعالیتهایی اشاره دارد که دربرگیرنده توسعه، پیادهسازی و نگهداشت مداوم سیستمی است که منجر به سبز شدن کارکنان سازمان میگردد. مدیریت منابع انسانی، کارکنان نرمال و معمولی را به کارکنانی سبز تبدیل میکند، بهطوریکه آنها بتوانند به اهداف محیطی سازمان دست یابند و سهم قابلتوجهی در حفظ محیط زیست داشته باشند. هدف مدیریت منابع انسانی سبز ایجاد، تقویت و حفظ بصیرت بوجود آمده در کارکنان سازمان است بهطوریکه بیشترین سهم را در هر یک از نقشهای حافظ محیطزیست، طرفدار حفظ منابع طبیعی، آلودن نکردن محیطزیست و سازنده محیطزیست داشته باشند
فناوری اطلاعات سبز: فناوری اطلاعات سبز روشی است برای حفظ انرژی و استفاده بهینه از تمامی سرویسهای فناوری اطلاعات مانند سنترها، سرویسهای نرمافزاری، ارتباطی و روشی تأمین برق مصرفی آنها. متخصصین، فناوری اطلاعات سبز را بهعنوان یکراه کار فنی برای پشتیبانی از اهداف کسبوکار دوست دار محیطزیست ارائه نمودهاند.
خدمات و برنامههای سبز: تاکنون اقدامات زیادی در رابطه با خدمات و برنامههای سبز صورت گرفته است ولی تعریف جامع و کاملی از آن در دسترس نیست. تنها مطلبی که میتوان بیان کرد این است که جنبش کتابخانههای سبز، کتابداران را برای ارائه خدمات جدید تحتفشار قرار داده است و کتابداران تلاش میکنند با خلاقیت خود خدمات جدید و سبز را ارائه کنند. خدمات و برنامههای سبز، درصدد هستند با ارائه منابع و اطلاعات در مورد زندگی سبز و مسائل زیستمحیطی، سازماندهی برنامههای آموزشی و کارگاههای آموزشی در دستیابی به فضای سبز آگاهی جوامع را گسترش دهند. درواقع خدمات سبز به معنای کاهش مصرف انرژی، مواد اولیه، آب و نیز به حداقل رساندن آلودگیها و پسماند در حفظ و احیای کیفیت محیطزیست تعریف میشود که درنهایت منجر به اصلاح الگوی مصرف و اصلاح رفتار محیطزیستی جامعه خواهد شد.
کتابخانههای سبز با داشتن ساختمان سبز میتوانند به محیط زیست کمک کنند. ساختمانها به واسطه تأثیری که میتوانند بر محیطزیست بگذارند یکی از مهمترین بخشهای زندگی انسان هستند که با همسو شدن با معیارهای محیط زیستی کمک زیادی به بهبود وضعیت زیستمحیطی جهان میکنند. از همین رو کتابخانههای سبز بهعنوان یکی از نهادهای اجتماعی که رویکرد محیطزیستی دارند حرکت بهسوی ساختمانهای سبز را بهعنوان یکی از اهداف خود در نظر گرفتهاند. با توجه به ابعاد مختلف کتابخانههای سبز، ویژگیهایی برجسته میشود که به محیط زیست فایده میرسانند و با ایجاد محیط سالمتر مزایایی را برای جهان فراهم میآورند.